Hayvancılığın bitmeyen sorunu: Timpani - Onur Çelikörs

Hayvancılığın bitmeyen sorunu: Timpani


Timpani, rumen ve retikulumda aşırı gaz birikimiyle karakterize bir hastalıktır. Rumen içeriği normalde 3 tabakadan ibarettir. Alt bölümde sıvı tabakası, orta kısımda daha kompakt katı yapı ve en üst kısımda gaz tabakası yer alır. Normal olarak rumende gazlar gaz çıkarma (ruktus) ile atılır. Ön mide kompleksinin bir seri kasılma aktivitesi ile rumende bulunan serbest gazlar yemek borusu vasıtasıyla ağızdan boşaltılır. Bu normal fonksiyon herhangi bir nedenle bozulduğunda ve oluşan gazlar atılamadığında şişme gerçekleşir. Rumende gaz birikmeye başladığında şişen rumen diyafram ve akciğere baskı yapmak suretiyle solunumu güçleştirir. Ve özellikle akut olgularda ölümle sonuçlanabilen tablo ortaya çıkar.

Rumendeki gaz, katı ve sıvı tabakalar

Timpaninin etiyolojisinde pek çok faktör rol oynar. Ani yem değişiklikleri, aşırı konsantre yem tüketimi, yetersiz kaba yem alımı, çok ince öğütülmüş yemler, taze baklagil otları tüketiminde abdominal basınç artar ve rumende serbest gaz birikimi gözlenir. Genellikle kaba yem ve konsantre yem kuru maddeleri arasındaki oranın çok dar olması durumunda timpani gözlenir. 

Timpaniler, köpüklü (primer timpani) ve serbest (sekunder timpani) olarak ikiye ayrılır. Primer timpani, kolay fermente edilebilen yem maddelerinin alışılmıştan fazla ve aniden yedirilmesinden kaynaklanan, rumende ve retikulumda aşırı miktarda köpüklü gaz toplanması ile karakterize bir indigesyon olayıdır. Sekunder timpani, yemleri alan hayvanlarda yemek borusunun tıkanması sonucu gaz çıkışının bu yolla bloke olması, ön mide hareketlerinin aktivitesinin düşmesi ve kas kasılmasında önemli rol oynayan Ca yetmezliği (hipokalsemi) nedeniyle ortaya çıkar. Bu tip şişme yemek borusundaki tıkanma ortadan kaldırılarak veya rumendeki gaz mide sondası veya trokarla alınarak kolayca ortadan kaldırılabilir. Ancak şiddetli şişme vakalarında hayvanın gaz çıkarma refleksi kalıcı olarak bozulabilir.

Şişme olayları daha çok besideki ruminantlarda görülür. Rasyon kuru maddesinin %50’den fazlasının konsantre yemlerden oluşması durumunda daha fazla gaz meydana gelir. Özefagusun yemle, yutak girişinin ise yem veya kıl gibi maddelerle tıkanması çoğunlukla problem oluşturur. Özellikle genç, ligninden fakir yeşil yemler, üçgül ve yonca otları köpüksü gaz oluşumuna neden olurlar. İçerdikleri saponin maddesi (yüzey aktivitesi içerir) birçok küçük gaz balonu içeren köpüklerle timpani oluşturur. Bu durum özellikle pH 4.4-5.5 arasında en yüksek düzeydedir. Şişliklerin çoğunda rumen pH değeri 5.2-6.0 olarak tespit edilmiştir. Yüksek oranda tükürük salgısı köpük oluşumuna engel olur. Kuru madde ve ham selüloz bakımından fakir yeşil yemlerin tüketiminde, çiğneme ve geviş getirme daha az olduğundan tükürük sekresyonu geriler. Küçük partiküle sahip kaba yemler ile konsantre yem ağırlıklı rasyonlar ise küçük köpüksü fermantasyon oluşumunu uyarır.

Klinik Belirtileri Nelerdir?

Abdomende olası şişkinlik görünümleri; sol dorsal abdomen çeyreğinde şişkinlik timpani göstergesidir (A), pneumoperitoneumda sol ve sağ dorsal abdominal çeyreklerde şişkinlik görülür (B), vagal indigestion sol dorsal ve sağ ventral abdominal şişkinliğe neden olur (C) ve asciteste sağ ve sol ventral abdominal şişlik görülür (D).

Yemin tüketilmesinden sonraki birkaç saat içinde semptomlar görülür. Sol açlık çukurluğu belirgin oranda kabarır ve davul sesi verir. Hastalar yemi suyu reddeder, geviş getirme durur. Huzursuzluk, inleme, sancı belirtileri vardır. Hayvan sık sık karnına bakar. Kalp frekansı artarak 130’a kadar yükselebilir. Rumen hareketleri başlangıçta artar daha sonra durur. Karın şişkinliğine paralel olarak solunum güçlüğü belirir, hayvan ağzını açarak solunum yapar, mukozalar siyanoziktir. Hastalığın seyri çok hızlıdır, iki saat içerisinde semptomlar ilerler genel durum hızla bozulur. Sonda uygulandığında az miktarda köpüklü içerik çıkar. Rumene trokar uygulansa bile az bir miktar köpüklü gaz gelir. Timpani teşhisinin konması klinik bulgulara göre kolaydır. Timpaninin şiddetine göre asfeksi sonucu ölüm 3-4 saat içinde görülebilir.

Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi amacıyla hayvanların yürütülmesinde veya rumene punksiyon yapılmasında yarar vardır. Özofagustan rumene gönderilecek plastik tüp ile timpani tedavi edilebilir. İyonofor antibiyotikler de yararlı olabilmektedir. Bu antibiyotikler Streptococcus bovis ve Lactobacillus spp.’leri içeren laktik asit ve mukopolisakkaritler üreten gram pozitif bakterileri inhibe eder. Bu amaçla kullanılan iyonoforlar monensin, lasolosid, salinomisindir. Akut vakalarda trokar vasıtasıyla gaz dışarı alınır.

Timpani Oluşumunu Nasıl Önlenir?

Timpaniyi önlemede iyi bir besleme programı ve idare gerekir. Hayvanların körpe ot içeren meralarda otlatılmasında özen göstermek gerekir. Baklagillerce zengin meralarda otlatma sınırlı olmalıdır. Özsu bakımından zengin körpe yonca ve üçgül, kuru kaba yemlerle (0.2 -1.5 kg/kuru madde) birlikte verilmelidir. Üçgül ve yonca miktarı her öğün için 1 kg kuru madde/100 kg canlı ağırlık düzeyinde sınırlanmalıdır. Patates ve pancar ile yemleme dikkatle yapılmalıdır. Saman gibi selülozca zengin yemler aşırı konsantre yem uygulamalarında kullanılmalıdır. Yeşil yemin kızışmamış olmasına dikkat edilmelidir. Besi sığırı rasyonları kuru madde de en az %12 ham selüloz içermelidir. Rasyona %4-8 mineral yağ katılması besideki ruminantlarda şişme vakalarını azaltabilmektedir. Ancak mineral yağ kullanımı performansta kötüleşmeye neden olmaktadır, bu nedenle sadece tedavi amacıyla daha etkili kullanılabilmektedir.

Kaynaklar:
Anonim. 2016. M.E.B. Hayvan Yetiştiriciliği ve Sağlığı, Metabolizma Hastalıkları. Ankara.
Bilal T. 2012. Veteriner Hekimlikte Muayene Yöntemleri. Nobel Tıp. İstanbul.
Görgülü M. 2019. Süt Sığırlarında Karşılaşılan Metabolik Hastalıklar. www.muratgorgulu.com.tr. Web sitesi.
Kalınbacak A. 2020. Süt Sığırı Hastalıkları. Öğrenci Ders Notu. Ankara.
Kurtdede A, Börkü MK. 2020. Sığır ve Koyunlarda Sindirim Sisitemi ile İlgili Bozukluklar. Öğrenci Ders Notu. Ankara.
Yıldız G. 2019. Ruminantlarda Beslenme Hastalıkları. Öğrenci Ders Notu. Ankara.
Yayını paylaş:
author

Hakkımda

Ben Veteriner Hekim Onur Çelikörs, 1989 yılında Ankara'da dünyaya geldim. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nden 2011 yılında mezun oldum ve yüksek lisansımı 2014 yılında Zootekni Anabilim Dalı'nda tamamlayarak Ziraat Yüksek Mühendisi unvanı aldım. Askerlik görevimi yerine getirdikten sonra, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nde başladığım Veteriner Hekimliği eğitimimi 2020 yılında tamamladım. Bu web sitesinde hayvan sağlığı ve hayvansal üretim konularında yazılarımı yayınlıyorum.

0 yorum:

Yorum Gönderme