Yeni dünya develerinin özellikleri ve evrimi - Onur Çelikörs

Yeni dünya develerinin özellikleri ve evrimi


Güney Amerika develerinin de içinde yer aldığı devegiller familyası, çift toynaklılar takımı içerisinde yalnız başına topuk tabanlılar alt takımını meydana getirirler. Sınıflandırmadaki bu farklılık diğer çift toynaklılardan ayak yapılarının farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Tek hörgüçlü develer, çift hörgüçlü develer, lamalar, alpakalar, vikunyalar ve guanakolar devegiller familyasının mensuplarıdır.

Devegillerin, sınıflandırmada topuk tabanlılar (Tylopoda) alt takımı içerisinde yer almasına neden olan farklılık, diğer çift toynaklıların ön parmaklarının toynaklaşmış kısımları ile yere dokunurken, devegillerin toynaklaşmamış olan son iki parmakları ile yere dokunmasından ileri gelmektedir. Toynaklaşmış olan ön parmakları sadece ayaklarının ön kısmını korumakta ancak ağırlıklarını taşımamaktadır. Devegillerin ayaklarının tabanları ise elastik bir doku ile kaplı olmakta ve geniş bir topuktan meydana gelmektedir. Ayrıca devegillerin yürüyüş şekilleri de diğer çift toynaklılarınkinden farklı olup, devegillerin yürürken hep bir tarafın (sağ ya da sol) bacak çiftini birlikte hareket ettirerek ilerledikleri görülmektedir.

Lamanın (solda) ve hörgüçlü devenin (sağda) ayak farklılıkları

Devegillerin küçük kafaları, uzun ve ince boyunları ve de uzun bacakları genel karakteristik özellikleridir. Devegillerin ayrıca kafatasları uzun ve yassı şekilli olmakta ve boynuzları bulunmamaktadır. Üst dudakları ikiye bölünmüş şekil almaktadır. Burunlarını açıp kapatabilmektedirler. Türden türe değişmekle birlikte 30 ila 34 dişleri bulunmaktadır ve ön dişleri daima kazmaya benzer şekilde yassı ve uzun tiptedir.

Bir lama kafatasının yandan görünüşü

Devegiller otçul hayvanlardır, geviş getiren hayvanlardan sayılmasalar da geviş getirenlerin midelerine benzeyen çok odalı bir mide yapıları vardır. Ancak devegillerin mideleri geviş getirenlerden farklı olduğu için, onlardan bağımsız şekilde gelişmiş oldukları kabul edilmektedir. Geviş getiren hayvanlardaki 4 odalı midenin yerini devegillerde her bölümünde bezeler bulunan 3 odalı mide almıştır.

Çeşitli hayvan türlerinde görülen farklı mide yapıları

Devegilleri kendi aralarında eski dünya develeri ve yeni dünya develeri olarak ikiye ayırabilmek mümkündür. Tek ve çift hörgüçlü develer eski dünya develeri olarak; lama, alpaka, vikunya ve guanako ise yeni dünya develeri olarak isimlendirilebilir. Ağırlıkları 35 kg. ile 150 kg. arasında değişen yeni dünya develeri ile 300 ila 700 kg. ağırlığa ulaşabilen eski dünya develerinin dış görünüş ve ölçülerinde büyük farklılıklar vardır.

Eski dünya develerinden tek hörgüçlü deve (solda) ve yeni dünya develerinden alpaka (sağda)

Eski dünya develeri genel olarak kurak bölgelerde yaşadıklarından dolayı suyu tasarruf etmek için çeşitli özellikler geliştirmişlerdir. Sindirim sistemlerinde ayrıca çok dikenli ve tuzlu bitkileri de değerlendirebilirler. Az sıvı ile çalışabilen böbrekler ve bağırsaktaki su emiliminin yüksek olmasından dolayı görülen, diğer memelilerde olanlardan çok daha katı bir dışkı, suyun tasarruflu kullanılmasının göstergelerindendir. Eski dünya develerinin hörgüçlerinde bir enerji deposu olarak ortalama 30-35 kg. yağ depolanır. Hörgüçlerin kalın ve dik durmasından devenin iyi besili olduğu, zayıf ve yana yatık durmasından yetersiz beslenmiş olduğu anlaşılır. Alyuvarlarının çoğu hayvandaki gibi yuvarlak değil de elips şeklinde olması, az oksijen bulunan 5000 metre kadar yükseklerde bile yeterli oksijen taşınmasını sağlar. Devegillerin vücut ısılarının diğer memelilerde olduğundan daha fazla değişim aralığı vardır ve normalinden 6-8°C farklılıklar görülebilir. Bu özellikleri sayesinde çok daha az terler ve fazla su kaybetmezler.

Devegillerin çeşitli özellikler bakımından farklılıkları

Devegiller gündüz aktif olan hayvanlardır. Çoğunlukla bir erkek deve, onun çok sayıda dişileri ve bunların yavrularından oluşan bir sürü şeklinde yaşarlar. Olgunlaşan erkek develer sürüden kovulur ve kendi aralarında bir bekâr sürüsü oluştururlar. Bir dişi grubunun başına geçmek için iki erkek deve birbirleri ile çok şiddetli kavgalar yapabilir.

Eski dünya develeri ortalama 40-50 yıl yaşayabilirken, yeni dünya develerinde kanıtlanabilen en uzun ömür 28 yıldır.  Doğal yaşam alanları çöller, yarı çöller ve diğer kurak bölgelerdir. Yeni dünya develeri Güney Amerika'nın batısında ve güneyinde, 5700 metre yüksekliğe varan kurak ve açık alanlarda yaşarlar. Yüksek rakımlı alanlara uyum sağladıkları için kırmızı kan hücreleri diğer memelilerden daha fazla oksijeni absorbe edebilir. Ayrıca kırmızı kan hücrelerinin ömürleri de diğer memelilerinkinden daha uzun ömürlüdür. Örneğin, bir insanın kırmızı kan hücresinin ömrü yaklaşık 100 gün iken, lamaların ki ortalama 235 gündür.

Devegillerin Evrimi ve Dağılımı

Topuk tabanlılara ait olan en eski kalıntılar Kuzey Amerika'da bulunmuş olup bu katlıların 40-50 milyon yaşlarında oldukları saptanmıştır. İlk topuk tabanlıların yalnızca Amerika kıtasında yaşamış oldukları düşünülmektedir. 

Devegillerin kökenini teşkil eden canlılardan Protylopus (solda) ve Poebrotherium (sağda)

Bilinen en eski devegilin yaklaşık bir tavşan büyüklüğünde ve ayaklarında dörder parmağı olan Protylopus olduğu tahmin edilmektedir. Protylopuslar, yaklaşık 80 cm. uzunluğa ve 2,6 kg. ağırlığa sahiptiler. Ön bacakları arka bacaklarından daha kısaydı ve ormandaki yumuşak yaprakları yiyerek besleniyorlardı. 1848 yılında bulunan ve yaklaşık 35 milyon yıl önce yaşadığı tahmin edilen Poebrotherium’un iki lateral parmağını kaybetmiş ve ebatlarının bir keçi büyüklüğüne eriştiği görülmüştür. Poebrotheriumlar yaklaşık 30-40 kg. ağırlığa ulaşmışlardır. Günümüzde Protylopus ve Poebrotheriumların soyları tamamen tükenmiştir. 

Devegil fosillerinin çeşitliliği, modern devegillerin çeşitliliğinden çok daha fazladır. Kuzey Amerika'da bulunan 10 milyon yıl önce yaşadığı düşünülen Titanotylopus'lar yaklaşık 3,5 metre uzunluğundayken, 60 cm. uzunluğunda olan Stenomylus'lar diğer devegillere kıyasla oldukça kısa boyludurlar. Devegillerin de zürafalar gibi yüksek bitki yapraklarını yeme çalışmaları neticesinde ortama adapte olarak Aepycamelus ve Oxydactylus gibi uzun boylu devegillerin ortaya çıktığı düşünülmektedir. Devegillerin evrim sürecinde, bulundukları çevrelerin şartlarına uyum kabiliyetlerinin yüksekliği, günümüzdeki eski dünya ve yeni dünya develeri arasında büyük farklılıklar görülmesinin temel sebebidir.

Devegillerin denizlerin su seviyesi alçaldığı ve Amerika'nın Asya ile bağlanmasını sağladığı bazı dönemlerde, Asya kıtasına ulaşıp orada da yayıldığı görüşü hâkimdir. Kuzey Amerika'nın en son deve cinsi Camelops yaklaşık 10.000 yıl evvel ortadan kaybolmuştur ve devegiller sadece Güney Amerika'da, Asya'da ve Afrika'da kalmışlardır. Devegillerin Kuzey Amerika'da tükenmesinin nedenlerinin iklimsel değişikliklerden mi yoksa Asya'dan göç eden yerlilerin aşırı av yapmasından mı kaynaklandığı hâlâ tartışılmaktadır.

Devegillerin çıkış noktası ve dünya üzerinde yayılım yolları

Devegillerin Asya kıtasına 2 ila 3 milyon yıl önce geldikleri düşünülmektedir. Asya kıtası eski dünya develerinin memleketi olarak kabul edilmektedir. Tek hörgüçlü deve Arap Yarımadası'ndan ve çift hörgüçlü deve Orta Asya'dan gelmektedir. Çok faydalı ev hayvanları oldukları için insanlar tarafından geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır. Özellikle, Kuzey Afrika ve Avustralya'da da yaygındırlar. Avustralya'da çok sayıda, insan elinden kaçan ve yabani olarak yaşamaya başlamış deve sürüleri vardır. 

Hem Asya'da hem de Amerika'da devegillerin yaklaşık 5000 yıl evvel önce evcilleştirilmiş oldukları kabul edilir. Devegiller hem yük ve binek hayvanlarıdır hem de yün, et ve süt elde etmek için evcilleştirilmiştirler ve de günümüzde hâlâ bu sebeplerden yetiştirilmektedirler. Tek hörgüçlü deve, Avustralya'daki evcil kökenli yabani sürüler haricinde, günümüzde artık sadece evcil hayvan olarak var olmaktadır. En son yabani olarak yaşayanların 2000 yıl evvel yok olduğu tahmin edilmektedir. Çift hörgüçlü devenin yabani olarak yaşayan son birkaç sürüsü Çin'de ve Moğolistan'da bulunur.

Melezleme Çalışmaları

Hem eski dünya hem de yeni dünya develerinde melezler vardır. Tek ve çift hörgüçlü develer birbirleri ile üreyebilirler ve hatta ortaya çıkan yavrularda kendilerince üretken olurlar. Bu Tulu veya Buht denilen melezlerin ya tek bir uzun hörgücü ya da biri uzun diğeri kısa olan iki hörgücü olur. Yeni dünya develeri de aynı şekilde birbirleri ile üreyebilir ve üretken verimli yavrular dünyaya getirebilirler. 

Bilim insanları yapay tohumlama çalışmaları ile eski ve yeni dünya develeri arasında da melez tür oluşturmayı başarmışlardır. Yetişkin bir deve, bir lamanın yaklaşık altı katı ağırlığında olduğu için yapay tohumlama üretmenin tek yoludur. 1998 yılında Dubai Deve Üretme Merkezi’nde tek hörgüçlü erkek deve ile dişi bir lamanın tohumlanmasıyla  (Camelus dromedarius × Lama glama) melezler elde edilmiş ve bu elde edilen melezlere Dema (Cama) adı verilmiştir. 2008 yılına kadar ki süreçte toplam dört adet dema üretilmiştir. Yapılan çalışmalarda erkek lama ile dişi hörgüçlü deveden döl alınamamıştır. Ortaya çıkan demaların kromozom sayıları ise lamalarınki gibi 74 olmuştur. 

Dema (Cama)’dan bir görünüm

Meydana gelen demalar da develer gibi otobur olup, hemen hemen tüm bitkisel materyali tüketebilmektedir. Demalar, lamalara kıyasla nispeten dayanıklı bir melez olmuştur. Uzun süre çok az suyla veya susuz yaşamını sürdürebilmiştir. Demanın üretimi ayrıca eski dünya ve yeni dünya develeri birleşiminden döl alınabileceğinin kanıtlanmasını sağlamıştır.

Devegillerin Sınıflandırılması

Günümüzde yaşayan devegillerin bilimsel sınıflandırmada 3 ayrı cinse dağılan 6 türden oluştuğu kabul edilmektedir.

Âlem: Animalia (Hayvanlar)
Şube: Chordata (Kordalılar)
Sınıf: Mammalia (Memeliler)
Takım: Artiodactyla (Çift toynaklılar)
Familya: Camelidae (Devegiller)

Cins: Camelus (Eski dünya develeri)
Camelus dromedarius (Tek hörgüçlü deve)
Camelus bactrianus (Çift hörgüçlü deve)

Cins: Lama (Lamalar)
Lama glama (Lama)
Lama guanicoe (Guanako)

Cins: Vicugna (Vikunyalar)
Vicugna vicugna (Vikunya)
Vicugna pacos (Alpaka)

Eski dünya develerinin sınıflandırılması hakkında farklı görüşlere rastlanılabilir. Tek hörgüçlü deve bazı zoologlar tarafından evcil bir tür (Camelus bactrianus) ve yabani bir tür (Camelus ferus) olarak 2 türe ayrılır.

Yeni dünya develerinin sınıflandırılmasında da bilim insanları farklı görüşleri savunmaktadırlar. Örneğin; alpakanın kökeninin guanakolardan mı yoksa vikunyalardan mı geldiği ya da kendine özgü bir cins mi olduğu ya da her iki türün bir melezi olup olmadığı tartışma konusudur. Alpakaların lama cinsi içerisinde yer alan ayrı bir tür olduğunu düşünen veya yabani yaşayan guanako ve guanakodan türetilmiş olan evcil lama ve alpaka türlerinin tek bir tür olduğunu savunan bilim insanları da vardır. Bunun sebebi ise guanako, lama ve alpaka türleri arasında birçok karışmalardan oluşan melez canlıların bulunmasıdır.
Yayını paylaş:
author

Hakkımda

Ben Veteriner Hekim Onur Çelikörs, 1989 yılında Ankara'da dünyaya geldim. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nden 2011 yılında mezun oldum ve yüksek lisansımı 2014 yılında Zootekni Anabilim Dalı'nda tamamlayarak Ziraat Yüksek Mühendisi unvanı aldım. Askerlik görevimi yerine getirdikten sonra, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nde başladığım Veteriner Hekimliği eğitimimi 2020 yılında tamamladım. Bu web sitesinde hayvan sağlığı ve hayvansal üretim konularında yazılarımı yayınlıyorum.

0 yorum:

Yorum Gönderme