Lama yetiştiriciliği: Üreme, beslenme ve davranış - Onur Çelikörs

Lama yetiştiriciliği: Üreme, beslenme ve davranış


Tükürmeleri ile meşhur olan lamalar (Lama glama), devegiller (Camelidae) familyasından Güney Amerika’nın dağ ve çayırlarında, toplu halde yabani olarak yaşayan guanakodan evcilleştirilmiş, geviş getiren bir otçul hayvan türüdür. Kolomb öncesi Amerika’da yaşayan uygarlıklarca özellikle bir et ve yük hayvanı olarak kullanılmış ve Güney Amerika’da yayılmıştır. Güney Amerika’da özellikle antik İnka medeniyeti tarafından kullanılmış, İnka kültüründe her yıl belli zamanlarda dini törenlerde lama ve alpakalar tanrılara kurban olarak sunulmuştur. Günümüzde lamalardan et ve süt üretimi, yük taşımacılığı, sürü bekçiliği, hayvansal lif üretimi gibi alanlarda halen faydalanılmaya devam edilmektedir.

Lamaların Ortaya Çıkışı ve Dağılımı

Lamaların kökenlerinin, Kuzey Amerika merkezli ovalarda yaklaşık 40 milyon yıl önce ortaya çıktığı düşünülmektedir. Lamalar yaklaşık 3 milyon yıl önce Güney Amerika'ya göç etmişlerdir. Atalarının yaygın bir görüşe göre guanako olduğu varsayılmaktadır. Son buzul çağı (10-12 bin yıl önce) sonunda devegillerin Kuzey Amerika'da soylarının tükendiğine inanılmaktadır. 

2007 yılı itibariyle Güney Amerika’da 7 milyon lama ve alpaka bulunduğu bildirilmektedir. 20. yüzyılın sonlarında yapılan ithalatlar ile ABD ve Kanada’da lama ve alpaka sayısı giderek artmış 158.000 lama ve 100.000 alpakaya ulaşmıştır.

Lamaların Karakteristik Özellikleri

Lamalar dış görünüş itibariyle koyunu andırmak ile birlikte, erişkin bir lamanın omuz yüksekliği 1-1,2 metre, başının yüksekliği ise 1,6-1,8 metredir. Lamalar ortalama 15 cm. uzunluğunda bir kuyruğa sahiplerdir. Lamaların ağırlıkları ortalama 70-140 kg. civarında olup, erişkin lamalar 200 kg. ağırlığa kadar ulaşabilmektedir. Erkek lamalar dişi lamalardan daha büyüktür. Lamaların narin bir vücudu, uzun bir boynu ve uzun ince bacakları vardır. Eski dünya develerinden farklı olarak sırtlarında hörgüç bulunmaz. Başı küçüktür, uzun bir çene kısmı, uzun kulakları ve fırlamış gözleri vardır. Kulakları oldukça uzun ve hafif içe kıvrıktır, bu karakteristik kulak şekli “muz” olarak isimlendirilir. Postu kaba ve yünlüdür. Dişilerde tüyler boyun ve ayaklarda kısadır.

Lamanın vücut bölümleri

Lamaların vücut sıcaklıları 37,5°C ile 38,5°C arasında değişim gösterir. Nabız atım sayıları 60-90 atım/dakika, solunum sayıları ise dakikada 10-30 defadır. Cervical 7, dorsal 12, lumbar 7, sacral 4, caudal 15 ila 20 omurgaları bulunur. Yaklaşık olarak 15-25 yıl kadar ömürleri vardır. Kendi vücut ağırlıklarının %25-30’u kadar ağırlıkları 5 ila 8 km. mesafeye taşıyabilirler. Lamaların renkleri genel olarak siyah ve beyaz tonları olmakla birlikte kahverengi, kırmızı, bej renklerde bulunabilirler, üzerlerinde lekeler veya desenler yer alabilir.

Lamaların Üreme Özellikleri

Lamalar, 18-24 aylık yaşta cinsi olgunluğa ulaşırlar. Lamalarda kızgınlık döngüsü yoktur, fakat ovulasyona bağlıdır. Ovulasyon üremeden 24-36 saat sonra meydana gelir. Böylece lamalar yılın herhangi bir zamanında üretilebilirler.  Lamalar genel olarak ağustos ve eylül aylarında çiftleşirler. Çiftleşme oldukça uzun sürer (ortalama 20 ila 45 dakika). 

Dişi lamaların çiftleşmeden sonra gebelikleri çeşitli yöntemler ile test edilebilir. Spit test yönteminde, dişi lamanın gebe olup olmadığının anlaşılabilmesi için, erkek lamanın yanına getirilir dişi lamanın tükürme davranışı gebe olduğunun göstergesidir. Kandaki progesteron düzeyi, ultrason ve palpasyon testleri ile de gebelik olup olmadığı anlaşılabilmektedir. Gebelik test yöntemlerinden spit test ücretsiz ve genellikle doğru sonuç verdiğinden dolayı tercih edilir.

Anne ve yavru lama (cria)

Lamaların gebelikleri yaklaşık 11,5 ay (350 gün) sürer. Doğum genellikle sabah ile öğle vakitleri arasındaki sıcak gündüz saatlerinde gerçekleşir. Bunun sebebi soğuk And Dağı gecelerinde düşük sıcaklık nedeniyle ölen yavruların ölüm oranlarının azaltılmasıdır. Lamalarda doğum ayakta olur. Doğan yavru lamaya “cria” denilir. İkizlik nadir olarak görülür. Doğum yaklaşık 30 dakika içinde biter. Yeni doğan yavru anne tarafından 4-6 ay emzirilir. Doğan yavruların ağırlıkları 9 ila 14 kg. arasında değişiklik gösterir. Doğumdan sonra yavruların gerekli besinleri alabilmesi için sık sık emzirilmesi gereklidir.

Lamaların Beslenmesi

Lamaların beslenme seçenekleri oldukça geniştir. Lamaların tüketebileceği formda ticari veya çiftlik bazlı üretilebilecek gıda ürünü çeşitliliği fazladır. Lamaların beslenmesinde koyunun beslenmesinde kullanılan rasyonlara benzer şekilde rasyonlar hazırlanıp kullanılabilir. Hazırlanacak olan rasyonda belirleyici etmenler; yemin maliyeti, besin dengesi ve enerji yoğunluğu durumudur. Ayrıca emzirme, gebelik, yaş gibi etmenler beslemede dikkate alınmalıdır. Lamalar günlük olarak, kendi vücut ağırlıklarının %2-4’ü oranında kuru madde tüketirler. 

Gelişimini tamamlamamış, aktif büyüyen genç hayvanların sindirim sistemleri tam olarak gelişmemiş olduğu için beslenmelerinde daha fazla dikkat edilmelidir. Yüksek düzeyde lif üretimi yapılan lama ırklarında ham protein ihtiyacı (%8-16) artmaktadır. %8 ve altında ham protein içeren rasyonlar lamaların bakımı için kullanılabilir ancak daha fazla üretimi gerçekleştirebilmek için bunun ek protein ve enerji ile takviye edilmesi gereklidir. Bu amaçla özellikle tahıl peletleri ve yonca otu kullanılmaktadır. Lamalara merada otlatma şeklinde bir beslenme yapılıyorsa yaklaşık 3 ila 5 lamanın otlatılması için 1 dönüm arazi gereklidir. 

Lama vücut ağırlığına göre günlük tüketeceği madde miktarları

Lamaların su tüketimleri günlük olarak, her 100 kg. canlı ağırlık için 8 litre kadardır. Çalışma durumu, çevre koşulları ve tüketilen yemin su içeriği gibi etmenler su tüketim miktarı üzerinde değişiklik yapmaktadır. Lamaların ihtiyaç duydukları suyu alabilmeleri için önlerinde her daim içebilecekleri sınırsız, taze ve temiz su bulundurulmalıdır.

Lamaların Davranışsal Özellikleri

Lamalar oldukça sosyal ve zeki hayvanlardır. Öğrenme kabiliyetleri gelişmiştir, lamalar basit görevleri birkaç tekrardan sonra öğrenebilmektedirler. Sürü halinde diğer lamalar ile birlikte yaşamak isterler. Son derece meraklıdırlar ve insanlar ile kolay yakınlaşabilirler. 

Kızdıklarında tükürmeleri tipik özellikleridir, ancak insan elinde biberonla beslenerek büyütülmüş crialar, büyüdüklerinde insanlara tükürme davranışları oldukça düşük düzeye inmektedir. Yetişkin lamaları ise tükürme davranışlarından vazgeçirmek oldukça güçtür. Normalde lamaların tükürme davranışları sürü içerisindeki sosyal rütbelerini birbirlerine gösterme amaçlıdır. Genellikle erkek lamalar arasında sosyal rütbe için ufak kavgalar gerçekleşir. Kavgalarda birbirlerine boyun güreşi, tekme, birbirini sıkıştırma ve tükürme davranışları gözlenir. Dişi lamalarda ise tükürme davranışı sürünün diğer üyelerini kontrol amacıyla kullanılan görsel bir öğedir. Sosyal yapıları içerisinde kavgalar gerçekleşse de bir aile olarak yaşarlar. Bir tehdit algılandığında sürü içerisinde bir iletişim biçimi olarak uğultu meydana gelir. Lamaların çıkardıkları sesler genellikle korku ya da öfkenin işaretidir. Ajite olmuş bir lama kulaklarını geriye doğru çeker. Huzursuzluğun ileri aşamasında ise tükürmek için gerekli olan malzemeyi biriktirir ve tükürür. 

Lamaların ayrıca bekçilik davranışı özellikleri vardır. Koyun sürülerinde bekçi hayvan olarak köpek, eşek, kanguru, devekuşu ve lamalardan faydalanılabilmektedir. 1980’li yılların başında Kuzey Amerika’da hayvancılık ile uğraşan bazı koyun üreticileri lamaların bekçilik özelliklerinden faydalanmaya başlamışlardır. Daha sonra 1990’lı yıllarda bir dergide bu konuda çıkan bir yazıdan sonra lamaların koyun sürülerine bekçi olarak kullanılmaları büyük ölçüde artmıştır. Hâlâ bekçi hayvan olarak en fazla kullanılan hayvan köpek olmakla birlikte, lamalar da yüzlerce koyun sürüsünde bekçi olarak kullanılmaktadır.

Koyunlara gözcülük eden bir bekçi lama

Yapılan çalışmalar lamaların sadece koyunlar için değil aynı zamanda keçi, alpaka ve diğer hayvan sürüleri içinde bekçi hayvan olarak kullanılabileceğini göstermiştir. Lamaların bekçi olarak kullanılmasının avantajı sürüler ile beraber otlatılması ve ayrı bir barınağa da ihtiyaç duymamasıdır. İyi bir eğitim ile lamalar yırtıcılara karşı daha etkili bir koruma sağlayabilmektedir.

Bekçi lama adayı seçilirken aday lamanın yaşına dikkat edilmelidir, seçilecek lama en az 18 aylık yaşta olmalıdır, bu hem fiziksel büyüklüğünün ve gücünün yeterli olması hem de veli rolünü üstlenebilecek duygusal olgunluğa erişebilmesi için gereklidir. Bekçi olarak kullanılacak lamalar 3 yaşından sonra hadım (iğdiş) edilmelidir. 2 yaşından önce hadım edilmiş lamalarda anormal iskelet gelişimi görülebilmektedir. Hadım işleminden yaklaşık 90 gün sonra lamalar kullanılmaya başlanılmalıdır. 

Yapılan araştırmalar birden fazla lama kullanımının bekçilik özelliklerine olumsuz etkide bulunduğunu ve lamaların eğitimini güçleştirdiğini göstermiştir. Ayrıca erkek lamaların bekçilik özellikleri dişi lamalarınkinden daha aktiftir. Lamalar sürü bekçiliği için iyi bir alternatif hayvandır.

Lamalardan Lif Üretimi

Lamalardan elde edilen lifler oldukça yumuşaktır. İnce lifler el sanatları ve giysiler için, kaba dış lifleri ise kilim yapımında kullanılabilmektedir. Son yıllarda Güney Amerika’da kamu ve özel yetiştirme çiftliklerinde lamaların yün kalitesini ve verimini geliştirmek için çalışmalar yapılmaktadır. Beyaz, gri, kırmızı, kahverengi, koyu kahverengi ve siyah renklerinde lifler elde edilebilmektedir. 

Solda kırkılmış çeşitli renklerdeki lama lifleri ve sağda lama liflerinden yapılmış bir atkı

Lamaların tüyleri iki katmandan meydana gelmektedir. İnce olan alt tüyler yüksek sıcak ve soğuktan korunmayı sağlarken, ikinci kat ise az kıvrım içerir ve nem sağlar. Daha iyi lif kalitesi ve verimi için düzenli bakım, %8-16 oranında protein içeren, mineral ve vitaminler ile desteklenmiş bir besleme gereklidir.

Bazı hayvan türlerinin lif çapları

Lamada lif gömleği yapısı iki tipli iken, alpaka, vikuna ve guanakoda tek tip gömlek yapısı bulunmaktadır. Lamada üst kaba liflerin çapları genel olarak 34-80 μ, alt ince liflerin çapları ise <34 μ’ dur. Alpaka, vikuna ve guanakoda üst ve alt liflerin çapları arasında çok büyük farklılık yoktur ve lif çapları sırasıyla 24-28 μ, 6-10 μ ve 40-80 μ arasında değişmektedir.

Lama lifinin mikroskobik görünümü

Güney Amerika develerinden, esas olarak lama ve alpakalardan elde edilen lifler tekstil endüstrisinde kullanılmaktadır. Ancak lama lif gömleklerinin, alpaka lif gömleklerine göre iki farklı lif tipi içermeleri ve daha kaba olmaları nedeniyle, alpaka lifleri tekstil sanayinde daha geniş bir alanda değerlendirilmektedir.

Lamaların Ruminant Hayvanlardan Farkları

Lamalar ile ruminantların evrimsel yolları, yaklaşık 40 milyon yıl önce ayrılmıştır. Lamalar ile ruminantları aşağıdaki maddelerde karşılaştırmak mümkündür:

1- Lamalar kanlarında küçük eliptik şekilli eritrositler (alyuvarlar) taşırken, ruminantlar büyük ve yuvarlak eritrositler taşırlar. 

Solda lamanın eliptik şekilli eritrositleri, sağda ise sığırın yuvarlak şekilli eritrositleri

2- Lamalarda baskın lökositler ve nötrofiller iken, ruminantlarda lenfositlerdir. 
3- Lamalar topuk tabanlı ayaklara sahipken, ruminantlar tırnakları üzerinde yürürler. 
4- Lamaların mideleri C1 (rumen), C2 (omasum), C3 (abomasum) olarak adlandırılan 3 bölmeden oluşurken, ruminantların mideleri rumen, retikulum, omasum ve abomasum olarak adlandırılan 4 bölmeden oluşur.

Lama midesinin bölümleri

5- Lamalarda ruminant hayvanlara kıyasla bulaşıcı hastalıkların yayılma oranı daha düşüktür.
6- Lamalarda kızgınlık döngüsü yoktur, ruminantlarda kızgınlık döngüsü vardır.
7- Lamalar oturarak çiftleşirler, ruminantlar ayakta çiftleşirler.

Lama Barınakları

Lama barınaklarında konfor, sağlık ve güvenlik için lamaların ihtiyaç duydukları çevre koşullarının sağlanabilmesi gereklidir. İnşa edilecek barınaklar en az 4 metre yüksekliğinde ve en az üç tarafı kapalı sundurma olmalıdır. Bu, lamaların aşırı sıcak, soğuk, rüzgâr ve yağışlardan korunmaları için gereklidir. Kışların soğuk geçtiği (-10°C ve altı) alanlarda ise lamaları soğuktan koruyabilmek için dört tarafı da kapalı barınaklar inşa edilmelidir. Ayrıca soğuk havalarda lamalar için ekstra besleme gerekebilmektedir. 

Bir lama barınağından görünüm

Soğukta hasta olma ve donma ihtimali olan yavru lamalar ise ısıtıcı olan ayrı bölmelere alınabilir. Özellikle yavru lamanın ilk iki haftası yakından takip edilmelidir. Barınaklar içinde hayvan başına asgari 1,2-1,8 metrekare alan hesaplanmalıdır. Barınaklar içinde temizliğe önem verilmeli, yem ve suyun kirlenmemesine özen gösterilmelidir. Çok sıcak iklimlerde (sıcaklığın 40°C’yi geçtiği durumlarda) sıcaklık stresini önlemek için ayrıca lamaların uzun kıllarının kırkılmasında fayda vardır.

Lama Nakilleri

Lamaların nakillerinde özel ekipmanlara ihtiyaç yoktur. Üzeri kapalı, rüzgâr geçirmeyen pikap, kamyonet ya da at taşımak için yapılmış römorklarda nakilleri yapılabilir. Taşıma esnasında havalandırmanın yeterli düzeyde olmasına dikkat edilmelidir. Lamaların nakil edilecekleri araçların tabanlarında yataklık malzeme olarak saman kullanılmasında fayda vardır. Uzun seyahatlerde belirli aralıklarla araç durdurulmalı, varsa ana lamaların yavrularına bakım yapmasına izin verilmelidir. 

Lamalarda Diş Yapısı ve Yaş Tahmini

Lamaların sindirim sistemleri diğer geviş getiren sığır, koyun gibi hayvanlarınkine benzemekle birlikte bazı farklılıklar bulunmaktadır ve genel olarak modifiye geviş olarak adlandırılmaktadır. Lamalarda dişlerin ilginç bir farklılığı ise diğer hayvanlar ile kavgalarda dişlerini kullanması, köpek ve kesici dişlerinin gelişmiş olmasıdır. Üst çenede 2 tane, alt çenede 1 tane kavga amaçlı diş vardır ve bu dişler erkek lamalarda 2-3 yaşlarında, dişi lamalarda ise 4-5 yaşlarında çıkar. Özellikle erkeklerde bu dişler hayvanların birbirlerini yaralamalarına neden olabilmektedir. Bu sebeple birçok veteriner hekim bu dişlerin çekilmesini tavsiye etmektedir. Aşağıda lamaların diş formülleri görülmektedir.


Lamaların kalıcı dişlerinden; kesici dişleri 2-4 yılda, köpek dişleri 2-3,5 yılda,  küçük azı dişleri 3,5-5 yılda, azı dişleri ise 6 ay ile 4 yıl arasında çıkmaktadır.

Lamalarda dişlerin çıkış zamanlarından yaş tahmini

Lamalarda dişlerin çıkış zamanlarından yaş tahminini yapmak için yukarıdaki tablodan yararlanılabilir, ancak 5 yaşından büyük lama ve alpakalarda bu yaş tahmin metodu doğru sonuç vermeyebilir.
Yayını paylaş:
author

Hakkımda

Ben Veteriner Hekim Onur Çelikörs, 1989 yılında Ankara'da dünyaya geldim. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nden 2011 yılında mezun oldum ve yüksek lisansımı 2014 yılında Zootekni Anabilim Dalı'nda tamamlayarak Ziraat Yüksek Mühendisi unvanı aldım. Askerlik görevimi yerine getirdikten sonra, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nde başladığım Veteriner Hekimliği eğitimimi 2020 yılında tamamladım. Bu web sitesinde hayvan sağlığı ve hayvansal üretim konularında yazılarımı yayınlıyorum.

0 yorum:

Yorum Gönderme